Sunday 19th of August 2018   

«

»

Azmoone Melli

Print this نوشته

إمام علامه ملا علی قاری هروی مکی حنفی

     Garig-1-124x150

دانشمند ګرامی آقای عبدالکریم غریق / هالند

سه شنبه مورخ  ۲۱ جنوری ۲۰۱۴ م

     علی بن سلطان محمد ملقب به نورالدین و معروف به ملا علی قاری هروی مکی حنفی شیخ القراء، إمام، علامه، نویسنده، عالم ، محدث،مفسر، خوشنویس، فقیه، جامع معقول و منقول و عالمی برجسته و توانای عصر خود بود، و لقب قاری می رساند که وی از علمای برجسته، راسخ و وارد در علم قرائت بوده، و آن در آثارش نیز نمایان است. نامبرده در شهر هرات متولد گردید، و در همان جا تعلیم قرآن و قرائت را در نزد شیخش قاری مشهور آن زمان حافظ معین الدین پسر حافظ زین الدین هروی به پایان رسانید، و دیگر کتب و علوم متداوله را در شهر هرات در آواخر عهد تیموریان در نزد علمای متبحر زمان که در آن عصر در هرات کم نبودند، خصوصاً شیخ الإسلام شیخ أحمد بن یحیی بن محمد سعدالدین مسعود بن عمر تفتازانی هروی فراگرفت، و در همان إیام خاندان تیموری در هرات حکومت می کردند، و هرات در آن زمان یکی از مراکز مهم علوم و ثقافت در دنیا محسوب می شد، ولادت علامه ملا علی قاری نیز هم زمان با عصر شگوفائی علمی در هرات بود، اما این وضعیت زیاد دوام نکرد، و هرات محل کشمکش قوای ازبکیه ماوراء النهر و صفویان قرار گرفت با تسلط قزلباشان صفوی در هرات و ظهور حکومت إسماعیل بن حیدر  اولین شاه صفوی مسلمانان هرات بخصوص علمای اهل سنت و جماعت مورد تعقیب های ظالمانه مذهبی قرار گرفتند، تعداد زیادی قتل عام شدند و جمع کثیری از مردم و خاصتاً علماء آن سرزمین علم و فرهنگ را ترک نموده و به دیار غربت شتافتند. چنانکه نویسنده و مؤرخین معروف ایرانی دکتر ذبیح الله صفاء درباره اوضاع آن روز هرات در کتاب مشهور خود تاریخ ادبیات ایران می نویسد: هنگامی که شاه إسماعیل صفوی بعد از شکست محمد شاهی بیک (محمد خان شیبانی) بسوی هرات می رفت، یکی از ملازمان را وزیرش نجم ثانی برای اعلام ورود پادشاه بدان شهر گسیل داشت، با رسیدن این فرستاده که قلی خان نام داشت، بیم و هراس بر شهر مستولی شد، چه از راه نارسیده چند تن را سر برید، و قاضی هرات را که در لعنت بر اعدای دین و دولت تعلل ورزیده بود با خطیب شهر در مسجد گردن زد، و سپس کلانتر و شیخ الاسلام را پیش چشم هرویان همان جا بقتل آورده و پنجزار تومان نقد که مردم برای نجات شیخ الاسلام گرد آورده بودند، تصرف نمود، و گفت: هرکس لعنت بر خلفای ثلاته (حضرت ابوبکر صدیق، حضرت عمر فاروق و حضرت عثمان ذی النورین) می کند، یک تومان از این زر به او می دهم، شیعیان خبر دار شدند، لعن کردند، و هر سری یک تومان زر گرفتند، و آن چنان واهمه در دل مردم هرات کار کرد، که چون او را می دیدند، قالب تهی می کردند، و در آن چند روز قریب به ده هزار نفر از کدخدا های سنی را کشت، که می گفت: لعنت کنید، تا ایشان اندکی ایستاده گی می کردند، بدست خود گردن می زد، تا می گفت: او همان دم به آواز بلند ناچار لعنت می کردند. اما سفاک تر از میان پیروان شا إسماعیل در راه مبارزه با اهل سنت و کشتار بی امان آنان نجم ثانی امیر یار محمد اصفهانی وزیر معروف او بود، وی در جنگهای فرارود با سنیان آن دیار رفتار های بسیار خشن داشت و بسی از آن بیچاره گان را گروه گروه به تیغ قزلباشان سپرد، از جمله بد ترین قتل عامهای نجم ثانی در آن دیار و کشتار گروه ها کشتار گره قریشی است، وی حتی از کشتار جمعی از سیدان سنی مذهب آن قلعه هم خود داری نکرد، و گفت: سید سنی را ما سید نمی دانیم! و سپس آنها را که در مسجد تحصن جسته بودند یکجا طعمه شمشیر ها کرد، چنانکه در آن قتل عام مجموعاً پانزده هزار تن بجرم سنی بودن طعم هلاکت چشیدند.

 با چنین اوضاع و احوالی یکی از کسانی هم که فرار را بر قرار ترجیح دادند، و حد اقل توانستند از دم تیغ ظالمان صفوی بگریزند، ملا علی قاری هروی بود، که به مکه مکرمه هجرت نمود، مؤرخین تاریخ دقیق هجرت او از هرات به مکه را ذکر نکرده اند، اما مسلم آن است که این هجرت بعد از سال ۹۵۲ هجری قمری به مکه مکرمه بوده است.

ملا علی قاری هروی وقتی به مکه مکرمه هجرت کرد، زنده گی را در آن دیار شروع نمود، به حلقات علمی علماء و دانشمندان آن سرزمین متبرک داخل گردید، و از بستان دانش آنها بهره گرفت، او در دیار هجرت همین راه را انتخاب نمود، و به دانش گرد آوری احادیث، علوم تفسیر و فقاهت اشتغال ورزید، و چنان بود که او را کسی بدون کتاب و یا حلقۀ درس عالمی نمی دید، تا اینکه یکی  از مشهور ترین علمای عصر خود و از جملۀ مولفان بسیار معروف گردید.

إمام ملا علی قاری هروی از بزرگ ترین عالمان و اساتید عصر خود علوم و معارف اسلامی  را در مکه مکرمه نیر فرا گرفت، که مهمترین آنها شیوخ و افاضل ذیل می باشند:

۱ – إمام، محقق،فقیه و مفتی معروف شیخ شهاب الدین ابوالعباس أحمد بن محمد بن محمد بن علی بن محمد بن علی بن حجر هیثمی سعدی انصاری شافعی مصری مکی مشهور به ابن حجر هیثمی متوفی سال ۹۷۳ هجری فمری.

۲ – علامه، محدث و فقیه مشهور شیخ علاء الدین بن حسام الدین عبدالملک بن قاضی خان قرشی جونغوری رهانفوری هندی مدنی مکی مشهور به علی متقی الهندی صاحب کتاب معروف کنزالعمال من سنن الأقوال والأفعال متوفی سال ۹۷۵ هجری قمری در مکه مکرمه.

۳ – عالم و محدث مشهور شیخ محمد سعید بن مولانا خواجه حنفی خراسانی مشهور به میر علان متوفی سال ۹۸۱ هجری قمری در شهر آگره هندوستان.

۴ – علامه، مفسر و فقیه مشهور شیخ زین الدین عطیه بن علی بن حسن سلمی مکی شافعی مشهور به شیخ المسلمین و مفید الطالبین عالم و فقیه زمانه اش در مکه مکرمه و متوفی سال ۹۸۲ هجری قمری در آن شهر.

۵ – علامه، محدث، مسند و فقیه قاضی شیخ ملا عبدالله بن سعد الدین عمری سندی مکی حنفی عالم، نویسنده و پژوهش گر متوفی سال ۹۸۴ هجری قمری در مکه مکرمه.

۶ – علامه، مفسر، مؤرخ، مدرس و مفتی شیخ ابو عیسی قطب الدین محمد بن علاء الدین أحمد بن محمد نهروانی هندی مکی حنفی مشهور به قطبی متوفی سال ۹۹۰ هجری قمری در مکه مکرمه.

۷ – علامه فقیه شیخ شهاب الدین أحمد بن بدر الدین عباسی شافعی مصری هندی متوفی سال ۹۹۲ هجری قمری در أحمد آباد هند، و آنچه را ملا علی قاری از وی آموخت در مکه مکرمه بود.

۸ – علامه محدث و فقیه شیخ محمد بن أبی الحسن محمد بن جلال الدین محمد بن عبدالرحمن بکری صدیقی شافعی مصری متوفی سال ۹۹۳ هجری قمری در مکه مکرمه.

۹ – علامه فقیه و واعظ مشهور شیخ سنان الدین یوسف بن عبدالله اماسی رومی حنفی مکی متوفی سال ۱۰۰۰ هجری قمری در مکه مکرمه.

۱۰ – علامه محدث و مسند شیخ سید زکریا علی بن حسام الدین متقی حنفی حسنی از شاگردان شیخ إسماعیل بن عبدالله زوانی.

۱۱ – علامه شیخ سراج الدین عمر یمنی شوافی استاد القراءاز اساتیذ برجسته علم قرائت در مکه مکرمه و استاد ملا علی قاری هروی بود، و علامه ملا علی قاری هروی که به علم قرائت توجه خاصی داشت، در نزد او قراآت سبعه را آموخت.

۱۲ –.

اما شاگردان علامه ملا علی قاری هروی، چنانکه به اثر دانش و فهمش او را إمام عصر و فرید دهر می گفتند، و موصوف عالمی بزرگوار، محدث، فقیه و مفسر بود، و در اکثر علوم ید طولائی داشت، و به علوم و معارف زمانه اش آگاه بود،  به همان سبب بیشتر اشخاصی که به جستجوی فراگرفتن علم و دانش بودند، از محضر درسش مستفیض می گشتند، لهذا شاگردان او بیشمارند، و ما به ذکر عده أی از بزرگان شان اکتفا می کنیم، که از جمله ایشان اند:

۱ – إمام، خطیب و مفتی شیخ محی الدین عبدالقادر بن محمد بن یحیی بن مکرم بن محب بن محمد بن حسن طبری شافعی مکی إمام و خطیب مسجدالحرام متوفی سال ۱۰۳۳ هجری قمری مدفون در جنت المعلی مکه مکرمه.

۲ —  علامه فقیه شیخ الإسلام قاضی عبدالرحمن بن عیسی بن مرشد عمری مرشدی مکی حنفی معروف به خاتم العلماء مفتی مکه مکرمه که در سال ۱۰۳۷ به شهادت رسید.

۳ – شیخ محمد ابو عبدالله ملقب به عبدالعظیم مکی حنفی بن ملا فروخ بن عبدالمحسن بن عبدالخالق موروی که اصلاً از موره که از توابع روم(آسیای صغیر یعنی ترکیه امروزی) بوده، و در سال ۱۰۱۶ هجری قمری وفات یافته است.

۴ – سید معظم حسینی بلخی.

۵ – سلیمان بن صفی الدین جانی ورد که از طرف علامه ملا علی قاری هروی اجازه تدریس علم فقه، حدیث و تفسیر را یافت.

 ثابت است به اینکه از برای هر شخصیتی غیر از انبیاء که معصوم هستند، نکات ضعف و قوت موجود بوده، هواداران و مخالفانی دارد که علامه ملا علی قاری هروی نیز از این امر مستثنی نیست، اما هوادان و توصیف کننده گان علامه موصوف نظر به منتقدینش زیاد بوده، و منتقدینش کم و ناچیز هستند، و خجسته باد از برای کسانی که شمار مخالفان و منتقدان شان کم هستند، و آنهائی که آن علامه بزرگوار را توصیف نموده اند، از جمله اعاظم، افاضل و دانشمندان روز گار خود بوده اند، و او را به صفات حمیده توصیف نموده اند، که اسامی برخی شان چنین است:

۱ – محمد امین محبی صاحب کتاب خلاصه الأثر فی تراجم القرن الحادی عشر میگوید: علامه ملا علی قاری هروی عالم بر جسته، یگانۀ روزگارش، سرآمد محققین و بر جسته مؤلفین بود، که وصفش را نمیتوان چنان که هست بیان نمود.

۲ – عبدالملک عصامی در کتاب سمط النجوم العوالی فی أنباء الأوائل والتوالی می نویسد: علامه ملا علی قاری هروی جامع علوم عقلی و نقلی، متشرح سنت نبوی و یکی از برجسته گان و بزرگان حفاظ بوده است.

۳ – علامه ابن عابدین در رساله رفع التردد فی عقد الأصابع عندالتشهد می نویسد: ملا علی قاری هروی خاتمه القراء  برگزیده فقهاء ومحدثین و برجسته محققین و مدققین بوده است.

۴ – إمام عبدالحق لکهنوی در مقدمه کتاب التعلیق المجید مینویسد: علامه ملا علی قاری هروی صاحب علم باهر و فضل ظاهر بوده، و او را از جمله مجددین آورده است.

۵ –  شیخ عبدالستار دهلوی در کتاب أزهار البستان می نویسد: علامه ملا علی قاری هروی عالم شهر حرم و آگاه به علوم قرآن و سنت و در آن إمام بوده است.

۶ – شیخ محمد زاهد کوثری در رساله فقه اهل العراق و حدیثهم علامه ملا علی قاری هروی را در شمار بزرگان حفاظ و کبار محدثین از اصحاب ابو حنیفه و اهل مذهبش دانسته است.

۷ – شیخ محمد إدریس کاندهلوی در کتاب التعلیق الصبیح می نویسد: علامه ملا علی قاری هروی محدث بزرگوار، دانشمند برجسته، شخصیتی آگاه و یگانه روزگارش بوده است.

اما بعضی از علماء بر او در باره برخی از مسائل انتقاد کرده اند. از جمله میگویند:

۱ – ملا علی قاری هروی بر بعضی از ائمه اعتراض داشته است.

۲ – ملا علی قاری هروی بر آن بوده، که پدر و مادر رسول الله(ص) کافر از دنیا رفته اند.

۳ —  ملا علی قاری قدری تعصب مذهبی داشته است.

که مطالب فوق قابل رد است:

۱ – قبول برخی از اقوال بعضی از ائمه و رد و تشکیک برخی دیگر از اقوال شان از طرف محقق و دانشمندی مثل ملا علی قاری هروی آن تعرض نیست، بلکه جستجو برای رسیدن به حقیقت است.

۲ – اما اینکه ملا علی قاری هروی را گمان بر این بوده که والدین رسول الله(ص) بر کفر مردند، از این جا ناشی می شود، که گمان کرده است که در فقه اکبر إمام ابو حنیفه(رح) نگاشته شده است: ( و والدا رسول اللهص ماتا علی الکفر. ) ترجمه: والدین رسول الله(ص) بر کفر مردند. در صورتی که این اشتباه در نگارش بوده، و اصل آن چنین است: ( و والدا رسول اللهص ما ماتا علی الکفر. ) ترجمه: والدین رسول الله(ص) بر کفر نمردند. چنانکه در بعضی از نسخ فقه اکبر کلمه ما در نگارش از جمله فوق افتاده است. و علامه ملا علی قاری هروی نیز در بعضی از مولفاتش مطلب فوق را اذعان نموده، و إسلام والدین رسول الله(ص) را تائید نموده است.

۳ – ملا علی قاری هروی هیچ گونه تعصب مذهبی نداشته، و آراء و نظریات فقهاء اعم از حنفی و شافعی و دیگران را اگر اصح می دانسته می پذیرفته است.

ملا علی قاری هروی شخصیتی متدین، با تقوا، پرهیزگار، زاهد و عفیف بوده، و مانند إمام ابو حنیفه، سفیان ثوری، فضیل بن عیاض، إمام أحمد بن حنبل و دیگر بزرگان دین با حکام تقربی نداشت و از صاحبان قدرت دوری می جست، و هیچ گونه مال و مقامی را از حکام و عالمان سوء نمی پذیرفت، و از عمل دست خود زنده گی می کرد، بعضی از کسانی که شرح حال و زنده گی نامه او را نوشته اند ، می نگارند: ملا علی قاری هروی در زادگاهش هرات که مرکز هنر و فن بود  و در دوره تیموریان شهرت آن سامان به اوج خود رسیده بود،هنر خوشنویسی را از نزد اساتیذ برجسته هرات آن دوران آموخته، علاوتاً در نزد شیخ حمدالله آماسی نیز آن هنر را مشق و تمرین کرده بود، و با این فن دسترسی کامل داشت، خط زیبائی  می نوشت، و خطوط اسلامی را بسیار زیبا کتابت می کرد، چنانکه او به یکی از زیبا نویسان عصر خود مبدل گردیده بود، او کتب و مصاحف را با خط زیبا و خوش نگارش می کرد، و آنرا می فروخت، و از آن بابت قوت و معاش خود را تهیه می نمود. چنانکه شیخ محمد طاهر کردی میگوید: ملا علی قاری خط را زیبا می نوشت، و سالی یک قرآن را نگارش می کرد، و از پول آن مخارج سالیانه خود را تأمین می نمود. و شیخ عبدالحق محدث دهلوی میگوید: ملا علی قاری مردی از اهل عجم بود، که خط بسیار زیبائی داشت، و شیخ علی متقی نسخه أی از تفسیر جلالین را که او نگاشته بود، از نزدش به دوازده جدید (واحد پول آن دوران) خریداری نمود، حتی بعضی از مؤرخین می گویند: علامه ملا علی قاری هروی قسمتی از آن پول را نیز به فقراء حرم می داد.

شیخ محمد عبدالحلیم نعمانی می گوید: علامه ملا علی قاری هروی آدمی قانع بود، و از فروش کتبی که می نوشت، روزگارش را در حالت زهد و عفاف بسر می برد، و با کمی معاش قناعت داشت، او فردی بود که با مردم کمتر در هم می آمیخت، بسیار عبادت می کرد، و شدیداً تقوی داشت، و بیشتر علاقه داشت، که در عالم سر و نجوی بسر برد.

ملا علی قاری فقیه برجسته و محدثی متبحر بود، او را در ردیف علماء و صاحب نظران بزرگ در مکتب احناف آورده اند، و او مذهب فقهی احناف را بر اساس کتاب و سنت توضیح و تشریح نمود، و در فقه مذهب احناف را ترجیح می داد، و در آن پافشاری می کرد، و در مسئله ارسال یدین بر امام مالک اعتراضاتی داشت، از این جهت بعضی ها او را در مذهب متعصب گفته اند، اما علامه شوکانی میگوید: این اعتراضات وی نشانۀ از علو منزلت علمی و اجتهادی او است.

بسیاری از بزرگان و علماء ملا علی قاری را بعنوان یکی از مجددین قرن یازدهم میدانند، علامه عبدالحی لکهنوی میگوید: شیخ شهاب الدین رملی و علامه ملا علی قاری هروی از مجددین قرن یازدهم هجری قمری هستند.

علامه ملا علی قاری از عرفان و تصوف نیز بهره أی کامل داشت، و مراحل سلوک و تزکیه باطن را در سلسله نقشبندیه طی نموده بود، شیخ سلیمان انفقی میگوید: ملا علی قاری در مذهب حنفی و در طریقت نقشبندی بود.

علامه ملا علی قاری هروی بقول صحیح در ماه شوال سال ۱۰۱۴ هجری قمری در مکه مکرمه وفات یافت، و در جنت المعلی دفن گردید.  شیخ عبدالستار در نشانی قبرش میگوید: در قسمت اول در راه رو دست چپ همانجا که بطرف حجون می رود، علامه شیخ ملا علی قاری هروی دفن است.

میگویند: وقتی خبر وفات ملا علی قاری هروی به علماء مصر رسید، در جامع الأزهر بر وی نماز جنازه غیابی خواندند، و محفل یاد و بودی بر پا کردند، که در آن بیش از چهار هزار نفر گرد آمده بودند، خداوند إمام ملا علی قاری هروی(رح) را بیامرزد، و بهشت را جایش بگرداند، و او را همنشین نبیین، صدیقین و شهداء بسازد، و از خداوند(ج) میخواهیم که ما را از علوم ملا علی قاری هروی بهره مند سازد.

از ملا علی قاری هروی نویسنده گان بسیاری در کتب خویش نام برده اند، که تعدادی از آنها قرار ذیل اند:

۱ – نجم الدین الغزی محمد بن محمد متوفی سال ۱۰۶۱ هجری قمری در کتاب لطف السمر و قطف الثمر من تراجم أعیان القرن الحادی عشر.

۲ – حاجی خلیفه متوفی سال ۱۰۶۷ هجری قمری در کتاب کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون .

۳ – محمد بن ابی بکر چلبی متوفی سال ۱۰۹۳ هجری قمری در کتاب جواهر الدرر فی أخبار القرن الحادی عشر.

۴ – عبدالملک بن حسین عصامی مکی شافعی متوفی سال ۱۱۱۱ هجری قمری در کتاب سمط النجوم والعوالی فی أنباء الاوائل والتوالی .

۵ – قطب الدین ولی الله بن عبدالرحیم عمری دهلوی متوفی سال ۱۱۶۷ هجری قمری در کتاب الإنتباء فی سلاسل أولیاء الله و أسانید وارثی رسول الله.

۶ – محمد بن علی شوکانی متوفی سال ۱۲۵۰ هجری قمری در کتاب البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع.

۷ – محمد امین بن عمر حسینی معروف به ابن عابدین متوفی سال ۱۲۵۲ هجری قمری در کتاب عقود اللآلی فی الأسانید العوالی.

۸ – أحمد قطان در کتاب تنزیل الرحمات علی من مات.

۹ – محمد بن عابد سندی در کتاب المواهب اللطیفه علی مسند الإمام أبی حنیفه.

۱۰ – محمد بن عبدالحی لکهنوی متوفی سال ۱۳۰۴ هجری قمری در کتاب الفوائد البهیه من تراجم الحنیفه مع التعلیقات السنیه، موصوف در کتاب دیگرش بنام التعلیق الممجد علی مؤطا (سنن) الإمام محمد نیز ذکر علامه ملا علی قاری را آورده است.  

۱۱ – محمد بن حسن سنبلی متوفی سال ۱۳۰۵ هجری قمری در کتاب تنسیق النظام فی مسند الإم.

۱۲ – عبدالرحمن بن محمد کزبری متوفی سال ۱۲۲۱ هجری قمری در کتاب ثبت الکزبری.

۱۳ – محمد یاسین بن محمد عیسی فارانی مکی متوفی سال ۱۴۱۱ هجری قمری در کتاب ثبت الکزبری الصغیر.

۱۴ – صدیق حسن قنوجی متوفی سال ۱۳۰۷ هجری قمری در کتاب إتحاف النبلاء المتقین و نیز در کتاب التاج المکلل من جواهر طراز الآخر و الأول.

۱۵ – محمد بن جعفر کتانی متوفی سال ۱۳۴۵ هجری قمری در رساله المستطرفه لبیان مشهور کتب السنه المشرفه.

۱۶ – حسین بن محمد سعید بن عبدالغنی مکی حنفی در کتاب إرشاد الساری إلی مناسک ملا علی قاری.

۱۷ – إسماعیل پاشا بغدادی متوفی سال ۱۳۳۹ هجری قمری در کتاب إیضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون و نیز در کتاب هدیه العارفین. 

۱۸ – عبدالله بن مراد متوفی سال ۱۳۴۳ هجری قمری در کتاب مختصر نشرالنور فی تراجم أفاضل مکه من القرن العاشر إلی القرن الرابع عشر.

۱۹ – عبدالستار بن عبدالوهاب دهلوی متوفی سال ۱۳۵۵ هجری قمری در کتاب مائده الفضل والکرم الجامعه لتراجم اهل الحرم المکی و نیز در کتاب أزهار البستان فی طبقات الأعیان.

۲۰ – محمد طاهر بن عبدالقادر کردی مکی متوفی سال ۱۴۰۰ هجری قمری در کتاب تاریخ الخط العربی و آدابه.

۲۱ – محمد عبدالحلیم بن عبدالرحیم چشتی در کتاب البضاعه المزجاه لمن یطالع المرقاه فی شرح المشکاه.

۲۲ – محمد عبدالحق دهلوی متوفی سال ۱۳۳۳ هجری قمری در کتاب زادالمتقین.

۲۳ – جمیل بیک بن مصطفی بن محمد حافظ بن عبدالله باشا العظم متوفی سال ۱۳۵۲ هجری قمری در کتاب عقودالجوهر فی تراجم من لهم خمسون تصنیفاً فمائه فأکثر.

۲۴ – کارل بروکلمان متوفی سال ۱۹۵۶ میلادی در کتاب تاریخ ادب العربی.

۲۵ – خیرالدین بن محمود بن محمد بن علی بن فارس زرکلی متوفی سال ۱۳۹۶ هجری قمری در کتاب أعلام.

۲۶ – عمر رضا کحاله متوفی سال ۱۴۰۷ هجری قمری در کتاب معجم المؤلفین.

۲۷ – خلیل إبراهیم قوتلای در رساله ماستری اش زیر عنوان إمام ملا علی قاری هروی و تأثیر وی در علم حدیث.

 بعضی دیگر از مولفین نیز در مقدمات کتب خویش از علامه ملا علی قاری یاد آوری نموده اند: مانند شیخ عبدالفتاح أبوغده سوری متوفی سال ۱۴۱۷ هجری قمری در مدینه منوره در مقدمه کتاب المصنوع فی صناعه الموضوع. و شیخ خلیل محی الدین المسیس مفتی منطقه زحله و بقاع لبنان در مقدمه کتاب شرح مسند إمام ابو حنیفه. و تعدادی دیگر نیز ذکر او را آورده اند.

اما مؤلفات إمام علامه ملا علی قاری هروی را که فردی قاری، محقق، فقیه، متکلم، محدث، لغوی و نحوی بوده، زیاد گفته اند، تا جائیکه بعضی از آگاهان میگویند: از یکی از نواده گان علامه ملا علی قاری در مکه مکرمه شنیده شده، که گفته است: پدر بزرگ ما را سیصد تالیف بوده، که همگی را برای اولادش وقف نموده، و شرط وی این بوده، که مانع استنساخ آنها نشوند. موصوف در علوم مختلفه از قبیل تفسیر، حدیث، فقه، قرائت، اصول فقه، علم کلام، میراث، تصوف، تاریخ، طبقات، تراجم، ادب، لغت، صرف و نحو تالیفاتی دارد، که اسامی برخی از تالیفات وی قرار ذیل است:

۱ – إتحاف الناس بفضل ابن عباس.

۲ – الأجوبه المحرره.

۳ – الأحادیث القدسیه.

۴ – الأب فی رجب المرجب، آنرا مؤسسه مکتب اسلامی در سال ۱۹۹۲ میلادی به چاپ رسانیده است.

۵ – اربعون حدیثاً فی فضائل القرآن.

۶ – الاستئناس بفضائل ابن عباس، آنرا مؤسسه دارالصحابه به چاپ رسانیده است.

۷ – الاسرار المرفوعه فی الأخبار الموضوعه فی الحدیث، آنرا مؤسسه دارالقلم و مؤسسه الرساله به چاپ رسانیده اند.

۸ – الاصطناع فی الاضطباع.

۹ – الأصول المهمه فی حصول المتمه.

۱۰ – إعراب القاری علی أول باب البخاری.

۱۱ – الإعلام لفضائل بیت الله الحرام.

۱۲ – الإنباء بأن العصاء من سنن الأنبیاء.

۱۳ – أنوار الحجیج فی أسرار الحج، آنرا مؤسسه دار البشائر در سال ۱۹۹۰ میلادی به چاپ رسانیده است.

۱۴ – أنوارالقرآن و أسرارالفرقان فی التفسیر.

۱۵ – بدایه السالک فی نهایه المسالک فی شرح المناسک.

۱۶ – بهجه الإنسان و مهجه الحیوان.

۱۷ – فعل الحیوان.

۱۸ – بیان فعل الخیر إذا دخل مکه من حج عن الغیر، و آنرا مؤسسه بولاق در سال ۱۲۸۷ هجری قمری چاپ نموده است.

۱۹ – البینات فی تباین بعض الآیات.

۲۰ – التائبیه فی شرح التائیه لابن القری.

۲۱ – التبیان فی بیان ما فی لیله النصف من شعبان و لیله القدر فی رمضان.

۲۲ – التجرید فی إعراب کلمه التوحید و ما یتعلق بها من التمجید، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث به چاپ رسانیده است.

۲۳ – تحسین الإشاره.

۲۴ – تحفه الحبیب فی موعظه الخطیب.

۲۵ – تحقیق الاحتساب فی تدقیق الانتساب.

۲۶ – تزیین العباده فی ذیل تحسین الإشاره.

۲۷ – تسلیه الأعمی عن بلیه العمی، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث در سال ۱۹۹۰ به چاپ رسانیده است.

۲۸ – تشییع فقهاء الحنفیه فی تشنیع سفهاء الشافعیه.

۲۹ – التصریح فی شرح التسریح، آنرا مؤسسه دار عمار للنشر در عمان به سال ۱۹۹۲ میلادی به چاپ رسانیده است.

۳۰ – تطهیرالطویه فی تحسین النیه، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث و مکتب اسلامی به چاپ رسانیده اند.

۳۱ – تعلیقات القاری علی ثلاثیات البخاری.

۳۲ – التهدین ذیل التزیین علی وجه التبیین.

۳۳ – جمع الأربعین فی فضل القرآن المبین.

۳۴ – جمع الوسائل فی شرح الشمائل، آنرا مصطفی بابی حلبی در سال ۱۳۱۷ هجری قمری به چاپ رسانیده، و در کتاب هدیه العارفین صفحه ۷۵۳ از وی نام برده شده است.

۳۵ – حاشیه علی تفسیر الجلالین سماه الجمالین.

۳۶ – حاشیه علی فتح القدیر.

۳۷ – حاشیه علی مواهب اللدنیه.

۳۸ – حدود الأحکام.

۳۹ – الحرزالثمین للحصن الحصین لابن الجزری، آنرا مکتبه میری در مکه مکرمه به سال ۱۳۰۴ هجری قمری چاپ نموده است.

۴۰ – الحزب الأعظم والورد الأفحم، آنرا مؤسسه آستانه درسال ۱۲۶۳ هجری قمری و مؤسسه بولاق در سال ۱۳۰۴ هجری قمری چاپ نموده اند.

۴۱ – الحظ الأوفر فی الحج الأکبر، آنرا ندوه العلماء لکهنو هند در سال ۱۳۹۱ هجری قمری چاپ نموده است.

۴۲ – الدره المضیه فی الزیاره المصطفویه، آنرا مؤسسه بولاق در سال ۱۲۸۷ هجری قمری و مؤسسه دارالصحابه للتراث چاپ نموده اند.

۴۳ – دفع الجناح و خفض الجناح فی فضائل النکاح بأربعین حدیثاً، آنرا مکتب اسلامی و مکتبه الصفحات الذهبیه چاپ نموده اند.

۴۴ – الذخیره الکثیره فی رجاء المغفره للکبیره، آنرا مکتب اسلامی چاب نموده است.

۴۵ – ذیل الرساله الوجودیه فی نیل مسئله الشهودیه.

۴۶ – ردالفصوص.

۴۷ – رساله الاقتداء فی صلاه للمخالف.

۴۸ – رساله البره فی الهره.

۴۹ – الزبده فی شرح قصیده البرده، آنرا دانشگاه لیدن کشور هالند چاپ نموده است.

۵۰ – رساله المصنوع فی معرفه الموضوع در علم حدیث.

۵۱ – سلاله الرساله فی ذم الروافض من اهل الضلاله.

۵۲ – شرح ابیات ابن المقری، آنرا مؤسسه قراآت چاپ نموده است.

۵۳ – شرح الجامع الصغیر للسیوطی.

۵۴ – شرح حزب البحر.

۵۵ – شرح رساله البدر الرشید فی ألفاظ الکفر.

۵۶ – شرح الرساله القشیریه.

۵۷ – شرح صحیح مسلم.

۵۸ – شرح الشفاء للقاضی عیاض.

۵۹ – شرح مختصرالمنار لابن حبیب الحلی فی الأصول در چند جلد.

۶۰ – شرح الوقایه فی مسائل الهدایه.

۶۱ – شرح الهدایه للمرغینانی.

۶۲ – شفاء السالک فی إرسال مالک، آنرا مؤسسه مکتب اسلامی در سال ۱۹۹۰ هجری قمری چاپ نموده است.

۶۳ – شم العوارض فی ذم الروافض، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث در سال ۱۹۹۰ میلادی چاپ نموده است.

۶۴ – صلات الجوائز فی صلاه الجنائز.

۶۵ – ضوء المعالی فی شرح منظومه بدء الأمالی، مطبعه عامریه در سال ۱۳۰۲ هجری قمری و نیز در دمشق عبدالطیف فرفور آنرا چاپ نموده اند. 

۶۶ –الصنیعه الشریفه فی تحقیق البقعه المنیفه.

۶۷ – الطواف بالبیت و لو بعدالهدم.

۶۸ – العفاف عن وضع الید فی الطواف.

۶۹ – العلامات البینات فی فضائل بعض الآیات.

۷۰ – عمده الشمائل.

۷۱ – فتح الأسماع فی شرح السماع.

۷۲ – فتح باب الإسعاد فی شرح قصیده بانت سعاد.

۷۳ – فتح باب العنایه لشرح کتاب النقایه، آنرا مکتبه الشرکه در شهر قازان (پایتخت تاتارستان) در سال ۱۳۲۲ هجری قمری چاپ نموده است.

۷۴ – فتح الرحمن بفضائل شعبان.

۷۵ – فرائد القلائد علی أحادیث شرح العقائد، آنرا مکتب اسلامی در سال ۱۹۹۱ میلادی به چاپ رسانیده است.

۷۶ – فرالعون ممن یدعی إیمان فرعون، آنرا مکتبه مصریه به سال  ۱۳۸۳ هجری قمری به چاپ رسانیده است.

۷۷ – الفصل المعمول فی الصف الأول.

۷۸ – فصول المهمه فی حصول المتمه در فقه، آنرا مؤسسه مکتب اسلامی در سال ۱۹۹۱ میلادی به چاپ رسانیده است.

۷۹ – فیض الفائض فی شرح الروض الرائض.

۸۰ – قوام الصوام للقیام بالصیام.

۸۱ – القول الحقیق فی موقف الصدیق.

۸۲ – القول السدید فی خلف الوعید، آنرا موسسه دارالصحابه للتراث در سال ۱۹۹۲ به چاپ رسانیده است.

۸۳ – کشف الحذر عن حال الخضر، آنرا مؤسسه دارالقلم دمشق در سال ۱۹۹۱ میلادی چاپ نموده است.

۸۴ – لب لباب المناسک فی نهایه المسالک.

۸۵ – لسان الاهتداء فی بیان الاقتداء.

۸۶ – مبین المعین فی شرح الاربعین، آنرا مطبعه جمالیه در قاهره به سال ۱۳۲۷ هجری قمری به چاپ رسانیده است.

۸۷ – المختصر الأوفی فی شرح الأسماء الحسنی.

۸۸ – المرتبه الشهودیه فی منزله الوجودیه، که بعنوان رساله أی در باره وحده الوجود در استانبول ترکیه در سال ۱۲۹۴ هجری قمری چاپ گردیده است.

۸۹ – المرقاه المفاتیح فی شرح مشکاه المصابیح، آنرا مطبعه میمنیه در سال ۱۳۰۹ هجری قمری و دار إحیاء التراث العربی در سال ۱۹۹۱ میلادی چاپ کرده اند.

۹۰ – المسلک الأول فیما تضمنه الکشف للسیوطی.

۹۱ – المسلک المتقسط فی المنسک المتوسط، که آنرا تحت عنوان إرشاد الساری إلی مناسک ملا علی القاری مصطفی بابی حلبی در سال ۱۳۰۳ هجری قمری و مؤسسه دارالفکر مکه مکرمه در سال ۱۳۳۰ هجری قمری چاپ نموده اند.

۹۲ – المسئله فی شرح البسمله.

۹۳ – المشرب الوردی فی مذهب المهدی، آنرا مطبعه محمود شاهین در قاهره به سال ۱۲۷۸ هجری قمری چاپ نموده است.

۹۴ – مصطلحات أهل الأثر علی نخبه الفکر لابن حجر.

۹۵ – المعرفه النساک فی معرفه المسواک، آنرا مؤسسه مکتب اسلامی چاپ نموده است.

۹۶ – المقاله العذبه فی العمامه والعذبه.

۹۷ – مقدمه السالمه فی خوف الخاتمه.

۹۸ – منح الروض الأزهر فی شرح الفقه الأکبر، آنرا دار الکتب علمیه در سال ۱۴۰۴ هجری قمری چاپ نموده است.

۹۹ – المنح الفکریه علی مقدمه الجزریه.

۱۰۰ – المورد الروی فی مولد النبوی.

۱۰۱ – المعدن العدنی فی فضل أویس القرنی، آنرا در استانبول به سال ۱۳۰۷ هجری قمری چاپ کرده اند.

۱۰۲ – الناموس فی تلخیص القاموس للفیروزآبادی.

۱۰۳ – نزهه الخاطر الفاتر فی ترجمه الشیخ عبدالقادر الجیلانی، آنرا در باب عالی استانبول در سال ۱۳۰۷ هجری قمری چاپ کرده اند.

۱۰۴ – النسبه المرتبه فی المعرفه والمحبه.

۱۰۵ – النعت المرصع فی المجنس والمسجع.

۱۰۶ – الهیئه السنیات فی تبیین أحادیث الموضوعات.

۱۰۷ – الهیئه السنیه العلیه علی ابیات الشاطبیه.

۱۰۸ – الرائیه فی الرسم. 

۱۰۹ – الاثمار الجنیه فی أسماء الحنیفیه.

۱۱۰ – الاحادیث القدسیه الاربعینه، آنرا مؤسسه آستانه در سال ۱۳۱۶ هجری قمری به چاپ رسانیده است.

۱۱۱ – ادله معتقد أبی حنیفه فی ابوی الرسول(ص).

۱۱۲ – الأزهار المنثوره فی الاحادیث المشهوره، آنرا موسسه مکتب سلفیه در مکه مکرمه به چاپ رسانیده است.

۱۱۳ – الاستدعاء فی الاستسقاء، آنرا موسسه مکتب اسلامی در سال ۱۹۹۰ میلادی به چاپ رسانیده است.

۱۱۴ – إقتداء الحنیفیه بالساده الشافعیه.

۱۱۵ – تخریج احادیث شرح عقائد النسفیه.

۱۱۶ – تزئین العباره لتحسین الإشاره، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث به همراه رسائل ابن عابدین در سال ۱۹۹۰ میلادی به چاپ رسانیده است.

۱۱۷ – حاشیه علی شرح الجعبری للقصیده الشاطبیه.

۱۱۸ – الحزم الأعظم و الورد الأفخم لانتسابه و استناده إلی الرسول الأکرم(ص).

۱۱۹ – رساله فی بیان صفه مزاح النبی(ص).

۱۲۰ – رساله فی الجمع الصلاتین.

۱۲۱ – رساله فی حمایه مذهب الإمام أبی حنیفه.

۱۲۲ – رساله فی الرد من نسبه إلی تنقیص الإمام الشافعی.

۱۲۳ – رساله فی الرد علی من ذم مذهب الإمام أبی حنیفه.

۱۲۴ – رساله فی مسائل الإمامه.

۱۲۵ – رساله فی ما یتعلق بلیله النصف من شعبان، آنرا موسسه بولاق در سال ۱۳۰۷ هجری قمری چاپ نموده است.

۱۲۶ – رساله مشتمله علی أحادیث الصحیحه لخروج المهدی.

۱۲۷ – سم القوارض فی ذم الروافض، آنرا کلیه الشرقیه پیشاور چاپ نموده است.

۱۲۸ – شرح شاطبیه، آنرا مطبعه عامریه در سال ۱۳۰۲ هجری قمری چاپ نموده است.

۱۲۹ – شرح نخبه الفکر، آنرا دارالکتب علمیه در سال ۱۳۹۸ هجری قمری چاپ نموده است.

۱۳۰ – شرح الشفا فی حقوق المصطفی، آنرا موسسه بولاق در سال ۱۲۷۵ هجری قمری و مطبعه عثمانیه در سال ۱۳۱۹ هجری قمری و موسسه الازهر مصر در سال ۱۳۲۷ هجری قمری چاپ نموده اند.

۱۳۱ – شرح عین العلم و زین الحلم، آنرا موسسه دارالمعرفه چاپ نموده است.

۱۳۲ – شرح مسند الإمام أبی حنیفه، آنرا مؤسسه دارالکتب علمیه در سال ۱۴۰۵ هجری قمری چاپ نموده است.

۱۳۳ – شرح مغنی اللبیب من کتب الأعاریب.

۱۳۴ – صلاه الاستسقاء، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث چاپ نموده است.

۱۳۵ – الفتح الربانی فی شرح تصریف الزنجانی، آنرا مکتبه عامریه در استانبول ترکیه در سال ۱۲۸۹ هجری قمری چاپ نموده است.

۱۳۶ – الکلام علی تحریم سماع الأغانی، آنرا مؤسسه دارالصحابه للتراث به چاپ رسانیده است.

۱۳۷ – مناقب الإمام الاعظم و أصحابه.

۱۳۸ – المنح الذکریه بشرح المقدمه الجزریه، آنرا دار إحیاء الکتب العربیه مصر در سال ۱۳۴۴ هجری شمسی چاپ نموده است.

۱۳۹ – الناسخ والمنسوخ من الحدیث.

۱۴۰ – الوقوف بالتحقیق علی موقف الصدیق.

۱۴۱ – رساله المصنوع فی معرفه الحدیث الموضوع، آنرا مطبعه دار محمدی در شهر لاهور به سال ۱۳۱۵ هجری قمری،در حلب به تحقیق شیخ عبدالفتاح غده به سال ۱۳۸۹ هجری قمری و در بیروت به سال ۱۳۹۸ هجری قمری چاپ نمودند.

۱۴۲ – تفسیر قرآن کریم در سه مجلد.

۱۴۳ – شرح مشکلات مؤطاء إمام مالک.

۱۴۴ – تعلیق علی بعض آداب المریدین عبدالقادر سهروردی.

۱۴۵ – فی خزانه الرباط.

۱۴۶ – سیره شیخ عبدالقادر گیلانی.

۱۴۷ – الناموس در قاموس.

۱۴۸ – شرح اربعین نوؤی.

۱۴۹ – تذکره الموضوعات.

۱۵۰ — چهل حدیث قدسی.

۱۵۱  — شرح قصیده بدء الأمالی در توحید.

۱۵۲ —  رساله الرد علی ابن العربی فی کتابه الفصوص بالحلول و الاتحاد.

۱۵۳ – شرح کتاب عین العلم المختصر من الاحیاء.

۱۵۴ —  فتح الأسماع فیما یتعلق بالسماع من الکتاب والسنه و قول الائمه.

۱۵۵ – توضیح المبانی.

۱۵۶ – الرد علی القائلین بوحده الوجود.

۱۵۷ – الأحادیث القدسیه الأربعینیه الجوینی.

۱۵۸ – فیض المعین.

۱۵۹ – الاحادیث القدسیه الأربعینیه لعبدالعزیز مختار.

۱۶۰ – ارشاد الساری فی المناسک.

۱۶۱ – رساله فی ترکیب لا اله الا الله.

۱۶۲ – حکم سب الشیخین و غیرهما من الصحابه. 

مقدمه مرقاه المفاتیح شرح مشکوه المصابیح

کشف الظنون جلد پنجم صفحه ۶۰۰ ، ۶۰۱ و ۶۰۲

تاریخ ادبیات ایران جلد پنجم بخش اول صفحه ۱۵۸ و ۱۵۹

به نقل از تاریخ عالم آرای صفوی صفحه ۳۴۶ 

لغت نامه دهخدا جلد یازدهم صفحه ۱۶۲۶۱

سایت مکتبه الشامله و سایت دائره المعارف اعجاز علمی در قرآن و حدیث

 

Permanent link to this article: http://my.azmoone-melli.com/go/3796